مروری بر حساس ترین روزهای ایران در تابستان ۱۳۵۹
از آشوبگری عوامل بعثی در غرب تا حمله دشمن
 

جنگ تحمیلی اگرچه به طور رسمی از ۳۱ شهریورماه ۱۳۵۹ آغاز شد اما حملات زمینی ارتش عراق به پاسگاه‌ها و مناطق مرزی کرمانشاه از زمستان ۱۳۵۸ شروع شده بود و از اوایل سال ۱۳۵۹ شدت گرفت، به طوری که تجاوزهای هوایی و حمله به مناطق مسکونی را هم در بر گرفت. ارتش عراق در حمله به مناطق مسکونی با سلاح‌های سنگین و دوربرد خود، شبکه آب و برق قصرشیرین را هدف قرار داد. با تداوم تجاوزهای هوایی و زمینی ارتش عراق و گلوله‌باران مناطق مسکونی، فرماندهان دستور دادند به‌منظور تقویت منطقه و نوار مرزی، یگانی از لشکر ۸۱ زرهی در آنجا مستقر شود. همچنین استعدادی از توپخانه خودی در منطقه از جمله روستای نصرآباد در نزدیکی شهر قصرشیرین استقرار یافت و به مقابله با حملات توپخانه‌ای عراق پرداخت. در واکنش به این اقدام نیروهای ایرانی، توپخانه عراقی هم گلوله‌های بیشتری شلیک می‌کرد که تعدادی از آن‌ها به مناطق مسکونی اصابت کرد.

مرداد پرحادثه

تحرکات و تجاوزهای ارتش عراق که از نیمه نخست سال ۱۳۵۹ با هدف زمینه سازی برای به راه انداختن جنگی گسترده و کسب آمادگی های لازم انجام می گرفت، به تدریج در حال افزایش و گسترش بود و درطول تیر و به ویژه مردادماه ۱۳۵۹ به صورت گلوله باران و گاهی بمباران مناطق و شهرهای مرزی بروز یافت.

این اقدامات در حاشیه مرزی استان از پاسگاه باباهادی در شمال شرقی قصرشیرین تا ارتفاعات گیسکه در جنوب‌غربی سومار شدت بیشتری داشت و اهداف عراق از چنین اقداماتی، علاوه بر خسارت به پاسگاه‌ها و نیروهای نظامی، ایجاد رعب و وحشت در مردم مرزنشین هم بود. بدین ترتیب ارتش عراق هنگام تهاجم گسترده آسوده‌تر به اهداف بعدی‌اش می‌رسید.

در اولین روز مرداد، ارتش عراق با سلاح‌های سنگین پاسگاه‌های خانلیلی، خسروی، یکه‌شان، دربندجوق، پرویزخان و قلعه سفید در اطراف شهر قصرشیرین و پاسگاه‌های باویسی، تیله کوه، اِزگله و گردنو را در منطقه دشت ذهاب زیر آتش سلاح‌های سنگین خود قرار داد. در این حمله، یکی از نیروهای خودی در پاسگاه خانلیلی به شهادت رسید و یک نفر هم مجروح شد. همچنین در این روز ارتش عراق مناطق مسکونی نفت شهر را گلوله‌باران کرد. براثر این حمله که از ساعت ۲۱ شروع شد و تا ساعت ۲۴ ادامه داشت، ۲ غیرنظامی مجروح شدند. لازم است ذکر شود هم زمان با این تهاجم‌ها که از ساعت ۱۰ صبح و از حمله به پاسگاه خانلیلی شروع شد و تا ساعت ۲۴ ادامه یافت، ارتش عراق با استقرار تانک و نفربر در مقابل پاسگاه‌های منطقه خانلیلی نیروهای خود را تقویت کرد.

یک روز بعد هم پاسگاه و منطقه خسروی هدف اصابت ۴ گلوله خمپاره ۱۲۰ میلی‌متری ارتش عراق قرار گرفت. همچنین ساعت ۲۰:۴۵ همین روز پاسگاه‌های دربندجوق و پرویزخان هدف آتش گلوله‌های توپخانه و خمپاره‌اندازهای عراقی واقع شدند.

ساعت ۱۹ مورخ ۳ مرداد هم شهر قصرشیرین، مرکز گروهان خانلیلی و پاسگاه‌های قلعه سفید و هدایت زیر آتش توپخانه ارتش عراق قرار گرفتند که یک نفر از نیروهای خودی مجروح شد. همچنین در همین روز هنگ ژاندارمری قصرشیرین در نامه‌ای به رکن سوم ژاندارمری جمهوری اسلامی در کرمانشاه، حملات مجدد توپخانه ارتش عراق به پاسگاه‌های مرزی و مناطق مسکونی قصرشیرین را متذکر شد و گزارش کرد: «درنتیجۀ شلیک چندین گلوله توپ که به منازل سازمانی درجه‌داران اصابت نموده، فرزند استوار یکم ترابری حمزه رابانی شوکه گردیده است و از میزان تلفات و خسارات ساکنان منازل سازمانی هم تاکنون اطلاعی در دست نیست.» همچنین در ادامه این گزارش هنگ ژاندارمری با اشاره به حملات ارتش عراق به پاسگاه‌های قلعه سفید، هدایت و هنگ ژاندارمری، از فعال نبودن واحد ارتشی مستقر در پاسگاه کلانتر گله کرده بود.

در ۳ و ۴ مرداد هم درگیری‌های شدیدی بین نیروهای خودی و واحدهای ارتش عراق در منطقه نفت شهر ایران و نفت خانه عراق روی داد که به انهدام تأسیسات نفتی منطقه انجامید. همچنین ساعت ۱۶ مورخ ۵ مرداد، ۲ هواپیمای میگ عراقی به مدت نیم ساعت پاسگاه‌های گردنو، باویسی، تنگ هوان، بیشگان، تیله کوه، تپه رش و شیخ صله را زیر رگبار مسلسل‌های خود قرار دادند.

گزارش‌های واصله از منطقه از تقویت پاسگاه‌ها و تحکیم مواضع عراقی‌ها و تهاجم زمینی هم‌زمان آنان به پاسگاه‌های ایران حکایت می‌کرد. ۶ مرداد پاسگاه‌های مجید سالار و نی‌کنده عراق با واحدهای زرهی و پیاده تقویت شدند. همچنین در این روز، پاسگاه زینل کش زیر آتش سلاح‌های سنگین عراق قرار گرفت.

۷ مرداد هم با تجاوز ۲ تانک ارتش عراق به منطقه پرویزخان آغاز شد. برابر گزارش روابط عمومی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی غرب کشور، ۲ تانک ارتش عراق ساعت یک بامداد به منطقه پرویزخان حمله کردند که با مقابله نیروهای ارتش جمهوری اسلامی ایران و پاسداران انقلاب اسلامی مستقر در این منطقه، مجبور به عقب‌نشینی شدند. در این درگیری، یکی از پاسداران انقلاب اسلامی مجروح شد. بر اساس گزارش سپاه پاسداران قصرشیرین، در این روز نیروهای ارتش عراق به نفت شهر هم حمله کردند.

در این حمله، علاوه بر انفجار ۳ منبع نفت، به لوله نفت چاه شماره ۹ سومار و تأسیسات اداری نفت شهر خساراتی وارد آمد. ساعت ۲۱ هم پاسگاه‌های تپه رش، تنگ هوان و تنگ ترشابه هدف تهاجم افراد ضدانقلاب که در حمایت آتش نیروهای عراقی بودند، قرار گرفت. همچنین از ساعت ۱۰ به مدت ۴ ساعت و نیم پاسگاه‌های برج احمدی، یکه‌شان، دربندجوق، تنگاب نو، زینل کش و امینه هدف سلاح‌های سبک نیروهای عراقی قرار گرفتند. هنگ ژاندارمری قصرشیرین و سنگ معدن نصرآباد هم هدف سلاح‌های سنگین ارتش عراق قرار گرفتند.

این در حالی بود که در همین روز، پاسگاه‌های عراق در منطقه مقابل پاسگاه‌های باویسی و ولدکشته تقویت شدند. همچنین در همین روز، فرمانده ژاندارمری جمهوری اسلامی ایران در نامه‌ای به فرماندهی لشکر ۸۱ زرهی کرمانشاه، گزارش هنگ ژاندارمری قصرشیرین مبنی بر حملات توپخانه دوربرد ارتش عراق به قرارگاه هنگ و منطقه گروهان خانلیلی و تقاضای او برای پشتیبانی زمینی و هوایی را منعکس کرد.

ساعت ۶ صبح ۸ مرداد نیروهای عراقی به پاسگاه باویسی حمله کردند که یکی از نیروهای خودی به شهادت رسید. ساعت ۱۰ هم حدود ۱۵۰ نفر نیروی پیاده عراق در سنگر شماره یک در پاسگاه قلعه یهودی عراق مقابل زینل‌کش، در حال تردد مشاهده شدند. ساعت ۱۲ هم نیروهای عراقی در حال تخلیه اقلام پشتیبانی در این منطقه (پاسگاه قلعه یهودی) مشاهده شدند. همچنین ساعت ۱۳:۳۰ همین روز، پاسگاه خانلیلی از سوی پاسگاه قلعه یهودی عراق زیر آتش شدید قرار گرفت.

پاسگاه پرویزخان و مواضع نیروهای خودی در منطقه کلانتر هم زیر آتش تانک و توپخانه عراق قرار گرفتند. همچنین در این روز، هواپیماهای میگ نیروی هوایی عراق در سه نوبت بر فراز نفت‌شهر پرواز و از منطقه عکس‌برداری کردند.

۱۱ مرداد بین نیروهای خودی و نیروهای ارتش عراق در مناطق جنوبی و شمالی قصرشیرین یعنی در پاسگاه‌های زینل‌کش، سه تپان، ولدکشته، دربندجوق و برارعزیز درگیری شدیدی رخ داد و توپخانه و خمپاره‌اندازهای عراق، هنگ ژاندارمری قصرشیرین و پاسگاه‌های دربندجوق و برارعزیز در شمال قصرشیرین را به‌شدت گلوله‌باران کردند.

با اصابت گلوله‌های توپ به هنگ ژاندارمری که کنار قصرشیرین قرار داشت، ۶ نفر از نیروهای ژاندارمری مجروح شدند. در درگیری بین پاسداران اعزامی از گچساران و تهران و ارتش عراق در پاسگاه‌های دربندجوق و برارعزیز هم ۱۹ نفر از پاسداران مجروح و ۲ نفر به اسامی لطیف اکبرنژاد و بهروز قهرمانی شهید شدند.

همچنین واحدهای زرهی عراق در منطقه خانلیلی چند مرتبه اقدام به پیشروی کردند که با مقابله نیروهای خودی و درحالی‌که یک نفر از آنان مجروح شده بود، به مواضع قبلی برگشتند. در این روز، به ساختمان مخابرات و برق و هنگ ژاندارمری قصرشیرین هم خساراتی وارد شد. همچنین اخباری برای فرماندهان و مسئولان نظامی به‌خصوص سپاه پاسداران انقلاب اسلامی قصرشیرین ارسال شد که از حضور گروه‌های ضدانقلاب در منطقه دالاهو و حمله آنان به برخی مراکز نظامی حکایت داشت.

حمله گروه های ضد انقلاب

در ۱۲ مرداد گروه‌های ضدانقلاب از سه طرف به تلمبه‌خانه نفتی پاتاق واقع در منطقه گردنه پاتاق و دالاهو و همچنین پاسگاه ژاندارمری پاتاق حمله کردند، اما با حضور به‌موقع گروه ضربت، این افراد از مهلکه گریختند. در این حمله، یکی از کارگران تلمبه‌خانه زخمی شد، اما به تأسیسات آن آسیبی نرسید. ارتش عراق به مناطق مسکونی، از جمله ۲۱ واحد مسکونی در روستای باباهادی با حمله هوایی خسارت وارد و یکی از اهالی روستا هم از ناحیه پا مجروح شد. همچنین در این روز، نیروهای خودی و عراق در نفت شهر با یکدیگر درگیر شدند. در این درگیری براثر اصابت ترکش سلاح‌های سنگین یک نفر از برادران ارتش شهید شد و ۲ نفر دیگر هم مجروح شدند.

۱۵ مردادماه حملات نیروهای عراقی شدیدتر بود. در این روز، براثر اجرای آتش روی قصرشیرین و پاسگاه‌های تنگ هوان، برارعزیز و دارخور، ۱۰ تن از نیروهای خودی شهید و ۵ تن هم مجروح شدند. در این میان ۳ شهید و یک مجروح غیرنظامی بودند. همچنین در ادامه حملات به قصرشیرین یک زن و ۲ کودک مجروح شدند که یکی از کودکان به دلیل قطع برق بیمارستان شهید شد.

گلوله‌باران گاه‌وبیگاه قصرشیرین تا روز ۱۶ مرداد ادامه یافت. ساعت ۱۰ این روز، نیروهای عراقی علاوه بر بمباران شهر، ساختمان پاسگاه خانلیلی (گروهان خان لیلی) را هم زیر آتش گرفتند که به تخریب دکل بی‌سیم و ساختمان پاسگاه انجامید. علاوه بر این نیروهای عراقی با حمایت آتش سلاح‌های خود چند سنگر بتونی در پاسگاه قلعه یهودی احداث کردند. همچنین در همین روز، سازمان پیشمرگان مسلمان کُرد اعلام کرد ۱۴ مین ضدتانک روسی را به کمک برادران سپاه در روستای قلقله کشف و خنثی کرده‌اند.

در ۱۷ مرداد هم بنا بر گزارش نیروهای اطلاعاتی خودی یک تیپ زرهی عراق شامل ۱۰۰ تانک، نفربر و توپخانه به مناطق “میدان” و “چارکلاو” منتقل شدند.

همچنین در مناطق سومار و نفت شهر ۲ جاسوس عراقی دستگیر و تحویل دادگاه انقلاب شدند. در این روز شهر قصرشیرین و مناطق اطراف آن ازجمله پاسگاه قلعه سفید همچنان زیر آتش توپخانه ارتش عراق قرار داشت.

علاوه بر این، ساعت یک بامداد ۱۸ مرداد، حدود ۳۰ فرد مسلح به روستای مرزی هدایت حمله کردند، ۲۰ نفر از اعضای ۴ خانوار را ربودند و به عراق انتقال دادند.

در ۲۴ مرداد عده‌ای ناشناس ۳ تن از اهالی شهر سرپل ذهاب را پشت کوه دالاهو در ۳۰ کیلومتری این شهر به گروگان بردند. همچنین در این روز، پاسگاه‌های تنگ هوان، قلعه سفید، دارخور و تپه رش هدف حملات سنگین نیروهای ضدانقلاب قرار گرفتند. حمله به پاسگاه قلعه سفید ساعت ۱۱:۰۵ صورت گرفت ولی حمله به پاسگاه‌های تنگ هوان، تپه رش و دارخور که نیروهای سپاه پاسداران در آن‌ها مستقر بودند و واحدهای ارتش از آنان حمایت می‌کردند از ساعت ۲۳ تا ۵ صبح ۲۵ مرداد طول کشید. گفتنی است این حمله از حمله به پاسگاه قلعه سفید سنگین‌تر بود و با ۴۰۰ نیروی مسلح انجام گرفت.

سفر بنی صدر و شهید رجایی به کرمانشاه

همچنین در این روز بنی‌صدر رئیس‌جمهور و شهید محمدعلی رجایی که در ۲۲ مرداد با ۱۵۳ رأی موافق به نخست‌وزیری انتخاب شده بود به استان کرمانشاه رفتند تا در جلسه‌ای با حضور مسئولان و فرماندهان سپاه و ارتش به بررسی منطقه و حوادث آن بپردازند. این جلسه ساعت ۱۶ تشکیل و گزارش‌هایی درزمینه تحرکات ارتش عراق و گروه‌های ضدانقلاب ارائه شد. سپس بنی‌صدر در مصاحبه با رسانه‌ها اعلام کرد: «به نیروهای مسلح دستور داده شد به دشمن امان ندهند.» بنی‌صدر پس از مصاحبه به همراه تعدادی از مسئولان و فرماندهان نظامی با بالگرد عازم قصرشیرین و مناطق اطراف آن شد و پس از بازدید از منطقه و سخنرانی برای مردم قصرشیرین به کرمانشاه بازگشت اما در بین راه بالگرد حامل او و همراهانش در منطقه گهواره دچار سانحه شد و سقوط کرد. در این حادثه جز یکی از مسئولان سپاه قصرشیرین که مجروح شد، به هیچ‌کس آسیبی نرسید.

برادر نصر فرمانده سپاه نفت شهر هم در ۲۶ مرداد درباره سفر رئیس‌جمهور چنین گفت: «روز گذشته به‌اتفاق رئیس‌جمهور و سرهنگ صیاد شیرازی رئیس ستاد عملیاتی و فرمانده سپاه پاسداران قصرشیرین و تیمسار ظهیرنژاد برای بازدید راهی پاسگاه‌های قصرشیرین و همچنین روستاهای اطراف مرز شدیم. از پاسگاه قلعه سفید که در اختیار ارتش بود و پاسگاه برارعزیز هم که در اختیار سپاه بود و کاملاً تخریب شده بود، بازدید شد. مردم روستای برارعزیز که از ورود رئیس‌جمهور به مناطق مرزی آگاه بودند، دور ایشان جمع شدند.»

او سپس درباره اقدامات ضربتی برای مقابله با عوامل بعثی عراق گفت: «گروهی از همراهان پیشنهاد کردند که ما مرزهای خود را به فاصله ۵ کیلومتر خالی از سکنه کنیم تا ارتش با خیال راحت مواضع دشمن را کوبیده، به مقابله برخیزد که من به‌شدت با این عمل مخالفت کردم، زیرا تنها پشتیبان چریک‌های محلی ما همین مردم روستاها و شهرهای مرزی بودند و در ثانی مردم نمی‌توانستند شهر و دیار خود را ترک کنند.»

بر اساس گزارش سپاه پاسداران قصرشیرین ۲۸ مرداد هم بین گروه رزمی تیپ یک اسلام‌آباد مستقر در ارتفاعات شمالی قلخانی و مهاجمین مسلح در منطقه بیونیج درگیری رخ داد. در این درگیری یک نفر از مهاجمین دستگیر شد و ۶ نفر هم کشته شدند. علاوه بر این، یک کلاشینکف، ۴ خشاب و یک دوربین به غنیمت نیروهای مسلح ایران درآمد.

همچنین در ۲۹ مرداد ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد: رئیس استخبارات شمال عراق و فرمانده اطلاعاتی خانقین به‌اتفاق رهبر حزب دمکرات ایران از پایگاه‌های عراق در مناطق چارکلاو، قوره تو، پرویزخان، چیارضا و بردعلی بازدید کردند. هدف آنان از این بازدید هماهنگی با گروه‌های ضدانقلاب به‌منظور تشدید حمله به مناطق ایران بود. همچنین در همین روز ارتش عراق به پاسگاه قلعه سفید ایران حمله کرد. علاوه بر این، پاسگاه منظریه عراق در مقابل پاسگاه خسروی ایران با ۲ نفربر، نفرات پیاده و یک جیپ فرماندهی تقویت شد. ساعت ۲۰ همین روز هم یک ستون خودروِ نظامی عراق در حال حرکت به منطقه چارکلاو و سرغزل مشاهده شد. همچنین حرکت ستون دیگری به‌طرف منطقه سیدخان گزارش شد.

در ۳۰ مرداد هم نیروهای ضدانقلاب به مقر سپاه و پاسگاه ژاندارمری در کرند حمله کردند. همچنین ساعت ۲۳ همین روز، مقر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در تنگ هوان، تپه‌های زید یحیایی و تنگ ترشابه زیر آتش سلاح‌های سنگین عراق قرار گرفت. علاوه بر این، نیروهای عراقی در منطقه پرویزخان اقدام به جابه‌جایی و تعویض نیرو کردند.

اوج گیری تنش ها در شهریورماه ۵۹

در شهریورماه ۱۳۵۹ حجم حملات دو طرف به‌ویژه ارتش عراق به‌طور بی‌سابقه‌ای افزایش یافت و با اشغال منطقه خانلیلی حملات دشمن شدیدتر هم شد. در پی آن، عده‌ای از مردم، شهر قصرشیرین را ترک کردند. بازار و کاسبی هم رونق گذشته را نداشت و برخی مغازه‌داران رغبتی برای تهیه اجناس نداشتند. کم کم قصرشیرین به شهری جنگ‌زده تبدیل شد که نیمی از آن هم خالی شده بود. از طرف دیگر، رسیدگی به مجروحان به‌ویژه غیرنظامیان به دلیل کمبود امکانات و خدمات پزشکی به‌سختی انجام می‌گرفت و گاهی به شهادت عده‌ای از آنان می‌انجامید. تنها یک بیمارستان در شهر وجود داشت که هنگام قطع برق امکان خدمات‌رسانی به بیماران و مجروحان به‌کلی از بین می‌رفت و گاهی به همین دلیل، خون‌های اهدایی مردم هم فاسد می‌شد. در این دوره گروه‌های ضدانقلاب در اغلب حملات خود از حمایت‌های ارتش عراق و آتش سلاح‌های سنگین آنان بهره‌مند بودند، اما اغلب، مدافعان انقلاب اعم از نیروهای متعهد ارتش، ژاندارمری و سپاه پاسداران، در مقابله با حملات نیروهای ضدانقلاب پیروز میدان بودند.

مرزهای ایران قبل از آغاز جنگ تحمیلی ۶۳۶ بار توسط رژیم بعث عراق مورد تجاوز قرار گرفته بود و در نهایت روز ۳۱ شهریور ماه سال ۱۳۵۹، صدام با این تصور که در مدت یک هفته به تهران خواهد رسید تهاجم گسترده‌ای را با بهره‌مندی از ۱۲ لشکر پیاده، ۴۵۰۰ دستگاه تانک و نفربر،۳۶۰ فروند هواپیمای جنگنده و ۴۰۰ فروند بالگرد و انواع امکانات نظامی علیه ایران آغاز کرد و برخلاف تصور، صدام که به خبرنگاران قول داده بود یک هفته بعد در تهران با آنها مصاحبه خواهد کرد ۳۵ روز به دلیل مقاومت مردم در پشت دروازه‌های خرمشهر زمین‌گیر شد تا اولین نشانه‌های شکست اهداف اربابانش نمایان شود. هر چند ارتش ایران در آن زمان انسجام چندانی نداشت و سپاه هم به تازگی تشکیل شده بود اما وحدت کلمه مردم رفته رفته بر مشکلات غلبه کرد.

منبع: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، ایسنا

نسخه مناسب چاپ