سطوح سه‌گانه روابط استراتژیک تهران – مسکو
 

سفر رئیس‌جمهوری به مسکو برخلاف جوسازی‌های مخالفان با دستاوردهای ثمربخش پایان یافت؛ سفری با درجه اهمیت بالا که از نگاه ناظران به نقطه عطفی برای ارتقای روابط فی‌مابین تبدیل شده‌ است. ضمن اینکه تقویت روابط دوطرف در نهایت به لایه‌ها و سطوح همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تسری خواهد یافت .حسن شکوهی‌نسب در ایرنا نوشت:بخشی از نتایج سفر دو روزه دکتر «سیدابراهیم رئیسی» رئیس‌جمهوری به مسکو و نیز برنامه‌های مطرح شده برای توسعه مناسبات ایران و روسیه را می‌توان در سخنرانی روز جمعه یکم بهمن‌ماه وی دریافت. رئیس‌جمهوری در بازگشت از سفر در گفت وگو با خبرنگاران اظهار کرد: مباحث مطرح شده در این سفر در راستای تحقق اهداف کلان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران یعنی تعامل حداکثری با کشورهای جهان و به ویژه کشورهای همسو و هم‌پیمان با ایران بود .رئیس‌جمهوری با اشاره به اینکه در این سفر توافق اساسی برای گسترش روابط همه جانبه و پایدار و سودمند میان دو کشور به دست آمد، افزود: بدون تردید توسعه روابط با روسیه به امنیت و رفاه دو ملت کمک خواهد کرد. گسترش همکاری‌های دوجانبه تهران و مسکو حتما برای منطقه و عرصه بین‌الملل امنیت‌ساز خواهد بود.

بسط روابط دوجانبه در صدر اولویت‌های تهران- مسکو

از محتوای مباحث مطرح شده در سفر این نکته روشن می‌شود که ایران و روسیه بیش از هر موضوعی بر توسعه روابط دوجانبه در زمینه‌های گوناگون به ویژه اقتصادی اصرار دارند.همان گونه که رئیس‌جمهوری در مجلس «دوما»ی کشور میزبان در این باره گفت: تقویت روابط ایران و روسیه در قالب‌های دوجانبه و چندجانبه موجب رونق اقتصاد دو ملت و تقویت امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی می‌شود. ظرفیت‌های اقتصادی و تجاری فراوان و مکمل دو کشور، در کنار قدرت و اثرگذاری هر یک از دو کشور ما در مناطق جغرافیایی خود، می‌تواند همگرایی بین مناطق را تقویت کند.جمهوری ‏اسلامی‏ ایران از ظرفیت‏‌های اقتصادی گسترده، بخصوص در عرصه‏‌های انرژی، تجارت، کشاورزی، صنعت و فناوری برخوردار است که زمینه‏‌ساز همکاری‏‌های سودمند برای هر تعامل دو یا چندجانبه با کشورهای مختلف است اما متاسفانه به دلیل موانع مختلف تا کنون از این ظرفیت‌ها به نحو مطلوب بهره گرفته نشده‌است. اگرچه رئیس‌جمهوری پس از سفر از توافق تهران و مسکو در گام نخست برای افزایش معاملات تجاری تا ۱۰میلیارد دلار خبر داد اما آمارها نشان می‌دهد که حجم کنونی مبادلات تا رسیدن به این هدف، فاصله زیادی دارد و همتی مضاعف و در عین حال دوسویه می‌طلبد.به گفته «محمد لاهوتی» رئیس کنفدراسیون صادرات ایران، اکنون مجموع صادرات و واردات ما با روسیه ۱ر۶میلیارد دلار است که از این میزان ۱ر۲میلیارد دلار مربوط به واردات ایران از روسیه دارد که حجم زیادی از آن به غلات اختصاص دارد و حدود ۴۳۰میلیون دلار هم صادرات ایران به روسیه است که اغلب محصولات سبد صادراتی ایران به روسیه را محصولات کشاورزی و مواد غذایی تشکیل می‌دهد.

موانع گسترش مراودات دو جانبه چیست؟

از نگاه کارشناسان یکی از مهمترین موانع، مرتبط با تحریم و نبود یک پیوند پولی مشترک است؛ موضوعی که رئیس‌جمهوری نیز پس از پایان‌ سفر به آن اشاره کرد و با بیان اینکه در این سفر همچنین درباره مساله پولی و بانکی گفت‌وگو داشتیم، اظهار داشت: دو کشور می‌توانند در جهت شکست سلطه دلار بر روابط پولی و بانکی گام بردارند و مبادلات خود را با پول ملی انجام دهند. پس از خروج آمریکا از برجام و ازسرگیری تحریم‌ها جای خالی پیوند پولی میان ایران با شرکای خود مانند روسیه و ترکیه احساس شد اما بنا به دلایلی این سازوکار طراحی و اجرا نشد که نبود بانک مشترک و نوسانات ارزی از جمله این موانع به شمار می‌روند. در صورت رفع این مشکلات در سایه مذاکرات کارشناسان اقتصادی، نه تنها سلطه دلار در روابط آنها از بین خواهد رفت که معاملات تجاری تسهیل خواهد شد .توجه به صدور محصولات کشاورزی و رفع مشکلات این حوزه، بسترساز افزایش چشمگیر سطح مراودات دوجانبه خواهد شد. روسیه بازار مصرف مناسبی برای تولیدات کشاورزی ایران دارد و در صورت پر کردن این خلا، همزمان منافعی دوجانبه و برد- برد حاصل می‌شود. البته ذکر این نکته ضروری است که کشاورزی ایران باید به ثباتی نسبی برسد تا اطمینان بازار هدف را کسب کند. از دیگر منافع حاصل از همکاری دوجانبه، پیشبرد پروژه‌های مهم انرژی، معاملات تسلیحاتی و هسته‌ای، حمایت روسیه از لغو محدودیت پنجساله تسلیحاتی در قطعنامه ۲۲۳۱و غیره است.پیوند پارلمانی و قانون‌گذاری نیز از دیگر ابزارهای پیشبرد و توسعه مناسبات دوجانبه است؛ موضوعی که در جریان سخنرانی دکتر رئیسی در مجلس دوما به آن اشاره شد. رئیس‌جمهوری گفت: خوشبختانه روابط خوبی میان پارلمان‏‌های دو کشور نیز برقرار است و تعاملاتی که در قالب کمیسیون عالی پارلمانی، بین کمیسیون‌ها و کمیته‌های مختلف و هم چنین گروه‌های دوستی پارلمانی وجود دارد، علاوه بر پیشبرد روابط پارلمانی، به توسعه مناسبات دوستانه دو طرف، به ویژه در حوزه اقتصادی، کمک شایانی می‌نماید. ما نقش پارلمان‌ها برای توسعه روابط دو کشور را بسیار مهم می‌دانیم و از آن، هم در حوزه دوجانبه و هم چند جانبه استقبال می‌کنیم .

تسری مناسبات دوجانبه به همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی

همان گونه که مسائل سیاست داخلی بر سیاست خارجی تاثیرگذار است، روابط دوجانبه نیز در نهایت به همکاری‌های چندجانبه، منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تسری خواهد یافت.در پیوند با همکاری دوجانبه پارلمانی روسیه و ایران نیز می‌بینیم که این همکاری به سطحی وسیع‌تر کشیده شده‌است همانند طرح ابتکاری مسکو در زمینه برگزاری اجلاس روسای پارلمان‌های ایران، روسیه، ترکیه، پاکستان و چین، در زمینه‏‌ مبارزه با تروریسم؛ طرحی که با استقبال تهران مواجه شد و رئیس‌جمهوری کشورمان از آن استقبال کرد.

در زمینه تسری مناسبات دوجانبه به همکاری‌های منطقه‌ای می‌توان به تغییر وضعیت ایران در سازمان همکاری شانگهای اشاره کرد. در جریان نشست سالانه شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای(SCO) که روزهای ۱۶و ۱۷سپتامبر (۲۵و ۲۶شهریورماه) در شهر دوشنبه پایتخت تاجیکستان برگزار شد، ایران از عضو ناظر به دائم تغییر جایگاه داد.لازم به ذکر است که تا پیش از این، سازمان همکاری شانگهای هشت عضو دایم شامل کشورهای هند، قزاقستان، چین، قرقیزستان، پاکستان، روسیه، تاجیکستان و ازبکستان داشت. چهار کشور افغانستان، بلاروس، ایران و مغولستان نیز به عنوان عضو ناظر و ۶کشور آذربایجان، ارمنستان، پادشاهی کامبوج، نپال، ترکیه و سریلانکا نیز از شرکای گفت‌ و گوی آن به شمار می‌رفتند.

ایران و روسیه در ماه‌های گذشته نیز ابتکاراتی را برای حل وفصل بحران در کشورهای همجوار همچون افغانستان طراحی و اجرا کرده‌اند. به عنوان نمونه در ادامه نشست‌های سه گانه مسکو پیرامون بررسی تحولات افغانستان، دومین دور نشست وزیران امور خارجه همسایگان افغانستان ۵آبان در مقر وزارت امور خارجه کشورمان برگزار شد؛ تکاپوی دیپلماتیکی که پس از آن نیز متوقف نشد و تداوم یافت.

همکاری ایران و روسیه در سوریه با هدف مقابله با تروریسم به عنوان یک الگوی موفق همگرایی، ائتلاف علیه یکجانبه‌گرایی و کارزار تحریمی آمریکا، همکاری هسته‌ای و همسویی در مذاکرات جاری وین تنها چند نقطه اشتراک و بستری برای گسترش روابط در فضای منطقه‌ای و بین‌المللی به شمار می‌روند و انتظار می‌رود با سفر رئیسی به مسکو و کلید خوردن توافق راهبردی دو دهه‌ای، این همکاری‌ها در سطوح مختلف با سرعت بیشتری به پیش رود.

سیاست خارجی ایران برای مقابله با تحریم‌های آمریکا چیست؟

گشایش فصلی تازه در روابط جمهوری اسلامی ایران با روسیه که در سفر رئیس‌جمهوری به مسکو رخ داد، هرچند واکاوی پیامدهای این سفر را محور مشترک تحلیل اندیشکده‌های غربی قرار داد، اما تقویت دیگر محورهای مناسبات خارجی تهران هم از نظر تحلیلگران این اندیشکده‌ها دور نماند. علیرضا قاسمی در ایرنا نوشت:دکتر «سیدابراهیم رئیسی» در سفری به روسیه با همتای روسی خود دیداری داشت و این بهانه‌ای شد تا رسانه‌ها و اندیشکده‌های غربی، پیش از انجام این سفر، نگاهی تحلیلی به دور تازه روابط دو قدرت بزرگ شرقی داشته باشند. هر چند این رویداد بر سایر تحولات سایه انداخت اما در راستای اولویت سیاست تعامل با همسایگان در برنامه‌های دولت سیزدهم، مختصات جدید روابط تهران _ آنکارا هم موضوع بررسی‌های تحلیلی قرار گرفت.میدل ایست آی (Middle East Eye) در ارتباط با دیدار رئیسان جمهوری ایران و روسیه نوشت: سند توافق ایران و روسیه سند مهمی است که مهم‌ترین محصول سفر رئیسی به روسیه بوده و در ادامه روندی است که با الحاق ایران به سازمان همکاری‌های شانگهای ایجاد شده است. توافق ایران و روسیه بهانه‌ای است برای بحث در مورد طیف وسیعی از موضوع‌های مختلف و هماهنگی مواضع در مسائل مختلف مانند بازسازی سوریه، آشتی ملی در افغانستان و وضعیت شکننده امنیتی در قفقاز جنوبی.از زمان به قدرت رسیدن پوتین، تاریخ روابط ایران و روسیه حول محور همکاری‌های امنیتی و تهدیدهای مشترک شکل گرفته است. می‌توان گفت که امنیت، حوزه درک متقابل ایران و روسیه بوده است. تهران و مسکو قرار است قرارداد همکاری‌های امنیتی و دفاعی ۱۰میلیارد دلاری امضا کنند که ذیل آن می‌توان به خرید سوخو۳۵و اس۴۰۰اشاره کرد؛ مناسباتی که ابزاری برای افزایش قدرت بازدارندگی تهران مقابل تل‌آویو و از همه مهم‌تر نادیده‌گرفتن تحریم‌های تسلیحاتی آمریکاست.دیدار پوتین با رئیسی، اتفاق مهمی برای رئیس‌جمهوری روسیه خواهد بود. رهبر روسیه به گفت‌وگوهای جدی پشت درهای بسته با رئیسی درباره برنامه هسته‌ای، جهت‌گیری‌های سیاست خارجی و فرصت‌های همکاری اقتصادی ایران و روسیه نیاز دارد.

فرصت‌هایی که برای پوتین هم پدید می‌آید

«نیویورک تایمز»(New York Times) درباره دیدار دکتر رئیسی و پوتین نوشت: دیدار رئیسی و پوتین، فرصتی برای پوتین بود تا نشان دهد در شرایطی که احتمالا با تحریم‌های سختی مواجه خواهد شد، دوستانی دارد که می‌تواند با آن‌ها تماس بگیرد.به نظر می‌رسد روسیه با این دیدار قصد ارسال پیام مهمی را دارد؛ تقویت روابط جدید برای ایجاد تعادل در روابط با غرب. ایران نیز با این دیدار نشان می‌دهد که اگر تحریم‌های غرب لغو نشود، جایگزین‌هایی برای همکاری خواهد داشت.ایران و روسیه اگر چه اختلاف‌هایی با یکدیگر دارند اما در راستای همکاری‌های مشترک از این اختلاف‌ها چشم‌پوشی خواهند کرد. به نظر می‌رسد دیدار رئیسی و پوتین برای حامیان غرب نیز دارای اهمیت فراوان باشد .

همکاری‌ها علیه تحریم‌ها و تلاش واشنگتن برای ترمیم ساختار تحریم‌ها

«اندیشکده روابط خارجی روسیه»(RIAC) نیز در زمینه مقابله با تحریم‌های آمریکا نوشت: برای بررسی تحریم‌های ایالات متحده، تمرکز بر نهادهای تحریم‌گر آمریکایی ضروری است. مهم‌ترین نهادهای تحریم‌گر ایالات متحده عبارتند از «وزارتخانه‌های خزانه‌داری، امور خارجه و دادگستری و همچنین شورای امنیت ملی. »وزارت خزانه‌داری خط مقدم اعمال تحریم‌های ایالات متحده آمریکا بوده و مهم‌ترین نهاد در تحریم کشورهای مختلف است. به نظر می‌رسد یکی از موانع احتمالی اجرای موثر تحریم‌های آمریکا، کاهش سهم دلار در فرآیند تسویه حساب‌های مالی باشد. در همین راستا روسیه در حال توسعه یک سیستم پرداخت مالی و سیستم پیام‌رسان مالی است تا از این طریق سهم دلار را در مبادلات خود کاهش دهد. این سیستم پیام‌رسان مالی با چین راه‌اندازی خواهد شد تا در سیستم‌های گردش حساب داخلی و خارجی به‌کار رود. حتی اتحادیه اروپا به دنبال افزایش نقش یورو در مبادلات مالی است تا سهم دلار را از مبادلات خود کاهش دهد. رمزارزهای دیجیتال و فناوری‌های جدید پرداخت ابزارهایی هستند که اثربخشی تحریم‌های ایالات متحده را با تهدید مواجه خواهند ساخت و می‌تواند ابزاری برای ایجاد خطر علیه روسیه، چین، آمریکا و اروپا باشد. زیرا می‌تواند در جهت تامین مالی تروریسم به‌کار گرفته شود.

اقدامات احتمالی آمریکا برای نوسازی سیاست تحریم‌ها عبارت است از :

۱-نگرش به تحریم‌ها به مثابه یک ابزار راهبردی

تحریم‌ها در چند سال اخیر به عنوان یکی از ابزارهای راهبردی ایالات متحده به‌کارگرفته شده‌اند و در زمره‌ ابزارهای اعمال قدرت قرار می‌گیرند.

۲-هماهنگی بین‌بخشی برای افزایش اثرگذاری تحریم‌ها

در شرایطی که تاثیر تحریم‌ها رو به کاهش است، ایجاد یک هماهنگی بین‌بخشی برای افزایش کارایی تحریم‌های ایالات متحده ضروری است.

۳-هدف‌گذاری دقیق‌تر تحریم‌ها

آمریکا برای نوسازی پلتفرم‌های تحریمی، به هدف‌گذاری دقیق‌تر روی اهداف تحریمی نیاز دارد.

۴-بهبود قابلیت اجرایی و شفافیت در سیاست اعمال تحریم‌ها

۵-توسعه دستگاه‌های تحریمی، مبتنی بر عملکرد وزارت خزانه‌داری آمریکا

به نظر می‌رسد تجارت آمریکا و بسیاری از طرف‌های خارجی می‌تواند از نوسازی تحریم‌های ایالات متحده سود ببرد.

توسعه مناسبات ایران با ترکیه به موازات همکاری تهران با مسکو

هر چند سفر دو روزه دکتر رئیسی به مسکو بسیاری از نگاه‌ها را به مناسبات تهران_مسکو دوخت اما در سایر محورهای شمالی سیاست خارجی جمهوری اسلامی، روابط تهران_آنکارا نیز از نظر تحلیلگران دور نماند. در تحلیل «شورای آتلانتیک» در ارتباط با همکاری ایران و ترکیه آمده است: با روی کار آمدن ابراهیم رئیسی، ایران و ترکیه ممکن است وارد مرحله جدیدی از روابط دوجانبه شوند. روابط ایران و ترکیه در سال‌های اخیر با فراز و نشیب‌های فراوانی مواجه بوده است. با وجود اختلاف‌ها، دو قدرت موفق شده‌اند روابط خود را با رسیدگی به مسائل ژئوپلیتیکی و اقتصادی از همدیگر جدا کنند.با روی کارآمدن رئیسی در ایران، این امید ایجاد شده است که فصل جدیدی در روابط ایران و ترکیه باز شود. این رویکرد ناشی از وعده رئیس جمهوری ایران، مبنی بر اولویت سیاست تعامل با همسایگان است. به نظر می‌رسد که ایران و ترکیه در حال آشتی‌ و ایجاد پیوندهای قوی در جهت همکاری‌های اقتصادی هستند.روابط ایران و ترکیه در دو دهه گذشته را می‌توان به چهار دوره تقسیم کرد:۱. سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۰: این دوره را می‌توان به دوره دوستی بین تهران و آنکارا تعبیر کرد. این دوره با تحولات مختلفی از جمله میانجی‌گیری ترکیه در پرونده هسته‌ای ایران همراه بوده است.۲. سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵: این دوره را می‌توان دوران رقابت شدید ژئوپلیتیک میان ایران و ترکیه دانست. در این دوران جنگ سوریه به عنوان مهمترین محور رقابت ایران و ترکیه اتفاق افتاد.۳. سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۷: روابط ایران و ترکیه در این دوران را می‌توان متاثر از مخالفت ایران با کودتای نافرجام در ترکیه و تشکیل روند صلح آستانه در سوریه دانست .۴. سال ۲۰۱۸ تاکنون: روابط دو کشور به طور عمده به‌دلیل تنش‌های سوریه، عراق و قفقاز در حال نوسان بوده است.در حوزه مبادلات اقتصادی میان ایران و ترکیه، اگر چه حجم تجارت از هدف‌گذاری ۳۰میلیارد دلاری کمتر بوده اما استراتژی تقسیم‌بندی مسائل دوگانه به توسعه مبادلات تجاری میان این دو کشور کمک کرده است.وفقیت راهبرد تقسیم‌بندی مسائل دوگانه وابسته به تنش‌زدایی میان ایران، ترکیه، امارات متحده عربی و عربستان سعودی بوده و اکنون چند دور از مذاکرات بین ایران و عربستان سعودی رخ داده است.

نسخه مناسب چاپ