دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها باید عملی شود
دانشجویان به عنوان پژوهشگر، به منابع ارزشمند مرتبط با رشته‌های خود مانند پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها نیاز دارند و مؤسسات آموزشی و پژوهشی باید از دسترسی آزاد به منابع پژوهشی حمایت کنند تا اطلاعات به آسانی برای پژوهشگران، دانشمندان و دانشجویان در دسترس باشد. با وجود این، برخی مراکز آموزشی و پژوهشی از دسترس قرار دادن پایان‌نامه‌ها و رساله‌های خود خودداری کرده و دلایل متنوعی را برای این عدم دسترسی اعلام می‌کنند.

به گزارش ایسنا، دسترسی آزاد به متون علمی و پژوهشی؛ یعنی دسترس ‌پذیری رایگان این متون از طریق اینترنت برای همگان و هر استفاده ‌کننده‌ای برای خواندن، انتقال به رایانه شخصی، کپی‌برداری، توزیع، چاپ، جستجو و اتصال به منابع تمام ‌متن این مقالات و استفاده از آن‌ها برای هر منظور قانونی مجاز است و این کار بدون هرگونه محدودیت مالی، قانونی و فنی به جز محدودیت دسترسی به خود اینترنت میسر است.

دسترسی آزاد، منافع متعددی به همراه دارد. برای نمونه می‌تواند در جلوگیری و شناسایی کلاهبرداری‌های مربوط به اطلاعات پژوهشی و تشویق به تهیه داده‌ها و کدهای با کیفیت و در نتیجه کاهش خطاها کمک کند. دسترسی آزاد همچنین باعث دیده شدن، خوانده شدن و افزایش ارجاعات کارهای پژوهشی می‌شود و می‌تواند تقویت پیشرفت علمی و نوآوری را به دنبال داشته باشد. دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، به دلیل در اختیار داشتن پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویان می‌توانند اطلاعات مورد نیاز پژوهشگران را فراهم کنند.

با وجود این‌که کارکرد اصلی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، تولید و انتشار و اشاعه دانش است و بسیاری از دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی پیشرفته جهان، امکان دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشگاه خود را فراهم کرده‌اند، اما شواهد نشان می‌دهد که در ایران امکان دسترسی آزاد به این منابع، با موانع و محدودیت‌های متعددی مواجه است و بیشتر دانشگاه‌ها به دلایل مختلف از ایجاد امکان دسترسی آزاد اجتناب می‌کنند.

بر همین اساس؛ محققان پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) با انجام یک مطالعه به بررسی عوامل مؤثر در دسترسی آزاد به تمام‌ متن یا تصویر پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در مؤسسات آموزشی و پژوهشی ایران پرداختند.

در این مطالعه ۱۴نفر از اعضای هیأت‌علمی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی شهر تهران شرکت‌کردند و پژوهشگران با استفاده از پرسش‌نامه، نظرات شرکت‌کنندگان درباره تأثیر دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها را مورد بررسی قرار دادند.

یافته‌های به‌دست آمده از این مطالعه حاکی از این بود که ۴۸عامل پیش‌برنده، ۹عامل بازدارنده و ۱۲عامل بازدارنده در دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها نقش دارد. مؤسسات آموزشی و پژوهشی می‌توانند با تأکید بر عوامل پیش‌برنده، دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها را توسعه بخشند و با رفع عوامل بازدارنده، امکان ارتقا و بهبود دسترسی آزاد به آن‌ها را فراهم کنند.

نتایج‌ این پژوهش نشان می‌دهد که عواملی نظیر قوانین و مقررات، تأثیر اجتماعی، فناوری اطلاعات، اعتبار نویسنده، مشاهده‌پذیری، آگاهی ادراکی، نگرش نسبت به دسترسی آزاد، خودباوری در انتشار دانش، کنترل‌پذیری، سازگاری ادراکی و فرهنگ، بر دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها تأثیر دارند.

بر اساس این نتایج؛ قوانین و مقررات دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها تأثیرگذارند و وضع قوانین و مقرارتی که از دسترسی آزاد به این منابع و همچینین حقوق نویسندگان اثر حمایت کند، الزامی است.

در دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، نگرانی‌هایی در زمینه کپی‌برداری، نقض حقوقی مادی و معنوی اثر و سرقت علمی وجود دارد و نویسندگان این عوامل را از جمله موانع مهم در دسترسی آزاد به انتشارات علمی مطرح می‌کنند. برای غلبه بر این نگرانی‌ها، موسسات آموزشی و پژوهشی باید با آگاهی دانشجویان و پژوهشگران از قوانین و مقررات موجود در این زمینه که از طرف وزارت علوم وضع و ابلاغ شده (مانند آیین‌نامه و دستورالعمل حمایت از پدیدآورندگان پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها و قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی) این نگرانی‌ها را رفع کنند.

همچنین برای جلوگیری از تقلب از آثار، مؤسسات آموزشی و پژوهشی می‌توانند زمان دسترسی به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها را محدود کرده یا از خود دانشجویان هنگام ارائه پایان‌نامه یا رساله درباره محدودیت احتمالی برای زمان دسترسی سؤال کنند. همچنین استفاده از نرم‌افزارهای کشف تقلب در آثار علمی، روش دیگری برای رفع نگرانی صاحبان اثر است.

بر اساس بررسی‌های این تحقیق؛ افراد مافوق نویسنده، همکاران نویسنده و افرادی که برای نویسنده مهم هستند، می‌توانند بر تمایل او بر دسترسی آزاد تأثیرگذار باشند.

بنابراین برای بهبود و توسعه دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، رؤسای مؤسسات آموزشی و پژوهشی باید فرهنگ دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها را در مؤسسات ترویج دهند. همچنین افزایش آگاهی و دانش دانشجویان در مورد مزایای دسترسی آزاد، آموزش استفاده از نرم‌افزارهای انتشار و … می‌تواند از دیگر اقدامات باشد.

نتایج به‌دست آمده از این تحقیق نشان داد که دسترسی آزاد می‌تواند اعتبار نویسنده را افزایش دهد، احساس دانشمند بودن برای نویسنده ایجاد کند و پایان‌نامه یا رساله وی را مشهور کند. این افزایش اعتبار، عامل انگیزشی برای نویسندگان محسوب می‌شود و می‌تواند آن‌ها را به در دسترس قرار دادن پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایشان تشویق کند.

بر اساس نتایج این مطالعه؛ دسترسی آزاد به رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها می‌تواند تا حدی، مشاهده‌پذیری پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها را افزایش داده و دسترسی به آن‌ها را آسان‌تر کند و در نتیجه تعداد خوانندگان آن‌ها را افزایش می‌دهد.

پژوهشگران این مطالعه بر اساس نتایج به‌دست آمده، این راهکارهای اجرایی را برای افزایش دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها پیشنهاد کردند:

– وضع قوانین و مقررات برای حمایت از دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، کپی از آثار و پیشگیری از نقض حقوق مادی و معنوی آثار و سرقت علمی؛

– اجرای برنامه‌هایی برای ترویج فرهنگ دسترسی آزاد به اطلاعات علمی توسط مؤسسات، انجمن‌های علمی و نهادهای ترویج علم؛

– بهبود زیرساخت‌های فناوری مؤسسات آموزشی و پژوهشی و استفاده از آخرین دستاوردها در این زمینه؛

– افزایش امکانات لازم برای مشاهده پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها و انجام اقداماتی شامل تبدیل نسخه فیزیکی به نسخه الکترونیکی و بهبود زیرساخت‌های فنی دانشگاه و الزام دانشجویان به بارگذاری پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در سایت دانشگاه؛

– افزایش آگاهی و دانش فنی دانشجویان و اعضای هیأت‌علمی در زمینه دسترسی آزاد برای افزایش ادراک مثبت آن‌ها درباره دسترسی آزاد.

یافته‌های این مطالعه به صورت مقاله علمی با عنوان «توسعه راهکارهایی برای دسترسی به تمام‌ متن پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در بافت مؤسسات آموزشی و پژوهشی ایران» در نشریه علمی پژوهش‌نامه پردازش و مدیریت اطلاعات زیر نظر پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) منتشر شده است.

نسخه مناسب چاپ