یک قرن حضور
آیت الله میرزا محمد فیض قمی‌(ره) و بنیانگذاری حوزه علمیه قم/سید محسن محسنی
 

مرحوم میرزامحمد فیض قمی فرزند میرزا علی اکبر فیض، به سال ۱۲۹۳ در شهر قم دیده به جهان گشود و پس از فراگیری مقدمات و ادبیات و سطوح، در سال ۱۳۱۲ هـ.ق به تهران عزیمت کرد و اصول را از محضر بزرگان حکمت و فقاهت تلمذ نمود. وی از احفاد عارف ربّانی، مولی محسن فیض کاشانی است. معظم له به سال ۱۳۱۷ جهت تکمیل معلومات و اندوخته‌های خویش به نجف اشرف مهاجرت و در آنجا ساکن گردید و از محضر عالمان بزرگ و استادان سترگ آن زمان از جمله مرحوم آیت الله العظمی سید محمد کاظم طباطبائی یزدی(صاحب عروه الوثقی)، مرحوم آیت الله العظمی آخوند ملامحمد کاظم خراسانی (صاحب کفایه‌الاصول، مرحوم آیت‌الله‌العظمی آقا شیخ فتح‌الله شریعت‌اصفهانی(صاحب رساله لاضرر و غیره)، مرحوم آیت الله العظمی حاج میرزا حسین نوری(صاحب مستدرک الوسائل) بهره‌ها برد.
مرحوم آیت الله العظمی فیض قمی با اینکه از محضر این اساتید بزرگ بهره‌مند شده بود و مفتخر به اجازه اجتهاد و نقل روایت از آنها گردیده بود، ولی گویا خود را از درس مرحوم آیت الله العظمی آقا میرزا محمد تقی شیرازی (متوفای سال ۱۳۳۸هـ.ق) بی نیاز نمی‌دید، لذا برای سیر در دقایق افکار و بهره گیری از اخلاقیات این عالم بزرگ، رهسپار سامرا گردید و در شمار بهره گیران و شاگردان میرزای دوم قرار گرفت و خود نیز در آنجا حوزه درسی تشکیل داده و میرزا هم احتیاطات مطلقه خویش را بدو ارجاع فرمود و با اینکه دهها مجتهد جامع در آن حوزه وجود داشت، همین امر پایه بنیان مرجعیّت ایشان را نشان داد و چون به قم بازگشت نیز گروهی از که از آیت الله شیرازی در باره صلاحیت علماء برای ارجاع احتیاطات جویا می‌شدند همه را به ایشان ارجاع میدادند و به این ترتیب بنای مرجعیّت معظم له مستحکم گردید.
ایشان در سال ۱۳۳۳ هجری قمری بنا به دعوت اهالی قم وارد قم شده و در اثر استقبال فراوان و مراجعات مکرر مردم و رحل اقامت افکند و در رأس فقهاء و صدر علمای قم قرار گرفته، دارای ریاست عامّه می‌گردد و ناچار شد سفری برای حرکت دادن عائله به سامراء برود، پس بکوشید تا موافقت آیت‌الله شیرازی را جلب نموده و برای همیشه در قم سکونت می‌ورزند و مرحوم آیت‌الله حاج آقا احمد طباطبائی در نخستین شب ورود مرحوم آیت الله فیض به قم، محل نماز خود (صحن بزرگ) را به ایشان واگذار می‌کنند و جالب اینکه همین کار را مرحوم آیت الله فیض با مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی در هنگام ورود ایشان به قم انجام میدهند. پس از استقرار آیت الله فیض در این شهر، حوزه درسی در حرم مطهّر، دائر می‌کند و تمام سعی خود را برای ایجاد تغییرات جدید در مدرسه فیضیه- که وضع نامطلوبی پیدا کرده بود – به کار می‌گیرد.
در آن زمان برخی از پیشه وران قم، قسمت تحتانی مدرسه فیضیه را اشغال و به عنوان انبار از حجره‌های آن استفاده می‌کردند و برخی از غرفه‌ها هم مبدل به قهوه خانه شده بود.
مرحوم آیت‌ الله فیض نخست مرحوم آیت‌الله آقاشیخ محمدرضا شریعتمدار ساوجی (متوفای سال ۱۳۶۳هـ.ق) را، که اجازه روایت و درایت مفصلی علاوه بر اجازه اجتهاد از آیت الله فیض داشت، در یکی از حجرات مدرسه فیضیه – که بمناسبت تدریس و سکونت ملامحسن فیض کاشانی (ره) داماد صدرالمتالهین نام‌گذاری شده و تولیت مدرسه و بعضی از موقوفات این مدرسه مبارکه در خاندان فیض بوده، سکنی داد که ۲۰ سال وی در آنجا حجره داشت و به تدریج به تخلیه حجرات و مرمّت آنها همت گماشت و تمام حجرات را مسکن طلّاب و روحانیون قرار داد.
‌آیت الله فیض در سال ۱۳۳۳ (هـ.ق) از سامره به قم مراجعت و در سال ۱۳۳۶(هـ.ق) دو مدرسه فیضیه و دارالشفاء و مدرسه خان را مسکن طلاب علوم دینی گرداند و شهر قم را پس از یک قرن “از سال ۱۲۳۱(هـ.ق) که تاریخ فوت مرحوم میرزای قمی (ره) صاحب قوانین می‌باشد” که این یکصد سال را دوره قحطی علمی می‌نامند از نو به زینت علم و زیور دانش آراسته گردانید. و به این مناسبت از ناحیه آقای سید محمد باقر متولی باشی در روز عید غدیر سال ۱۳۳۶(هـ.ق) در صحن عتیق قم چراغانی و جشن بسیار باشکوهی منعقد و در آن جشن جمعیت انبوهی از طبقات مختلف اهالی شهر و تمامی روحانیون و طلاب شرکت کرده بودند.
‌در سال ۱۳۴۰(هـ.ق)، یعنی یکصد سال پیش، مرحوم آیت الله فیض از علماء مستقر در قم تقاضای کمک می‌نماید که از حضرت آیت الله العظمی آقای حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی که تا آن وقت در شهر سلطان‌آباد یا اراک بودند برای اقامت در قم کتباً دعوت بعمل آورند تا رونق بیشتری به حوزه قم ببخشند. سپس حجه الاسلام آقای حاج میرزا سید حسن برقعی را با مکتوبی به اراک فرستاده و دعوت قبلی خود را با اعزام نامبرده تأکید کردند. آیت‌الله حائری نیز به فاصله چند روز قبل از پایان سال ۱۲۹۹ خورشیدی مطابق سال ۱۳۴۰ قمری با خواص و شاگردان خویش از اراک به قم هجرت نموده و در این شهر اقامت می‌گزینند.
‌بعد از ورود آیت الله حائری (ره) به قم، معظم له محل نماز جماعت خود را که مسجد بالاسر در صحن مطهّر بود به ایشان واگذار کرد و روشن است که مرحوم آیت الله فیض در تأسیس حوزه مقدسه علمیه قم چه نقش بسزائی داشته‌اند.
برای بیان مقام علمی و درسی آن فقیه بزرگوار می توان از حضرات آیات و علمای اعلامی که همگی مجتهد مسلّم بودند (و نامشان در منابع مختلف درج است) را به عنوان شاگردان ایشان نام برد. همچنان که از فضیلتها و ملکات روحی آن مرحوم سخنان و یادمانهای زیادی نقل شده و یک نمونه معروف آن واگذاری محل اقامت نماز خویش به مرحوم آیت الله حائری بود که نقل شد؛ زیرا ریاست و مرجعیت خویش را فدای بسط و توسعه دائره حوزه علمیه گردانید و حس امامت جوئی وریاست طلبی را زیر پای بنهاد و ثابت کرد که هر گامی که برمیدارد به نفع برای خدا و در راه خداست از این روی او را مظهر ملکات فاضله انسانی خوانده‌اند. آیت الله فیض قرب چهل سال در مولد و موطن خود شهر قم ریاست روحانی توأم با مقبولیّت تامّه داشت.
فرزندان آیت الله فیض نیز همه از معاریف و محترمین هستند. سه تن از فرزندان ذکور ایشان ملبّس به لباس روحانیت شدند که عبارتند از: مرحوم آیت الله آقا میرزا عباس فیض (ره)، مرحوم آیت الله آقای حاج آقا مهدی فیض. دکتر علیرضا فیض استاد دانشگاه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران‌.
‌آثار و نوشته‌هایی از مرحوم آیت الله فیض به جای مانده است که برخی به چاپ رسیده و برخی نیز مخطوط و در کتابخانه ایشان محفوظ است.
‌روح این فقیه وارسته در سال ۱۳۷۰ هجری قمری در روز ۲۵ جمادی‌الاول (سیزدهم اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی) دیده از جهان فرو بست و شهر قم یک پارچه تعطیل و بازارها بسته شد. بر پیکر آن مرجع متقی توسط مرجع عالیقدرجهان تشیع حضرت آیت‌الله العظمی آقای بروجردی “قدس سره” نماز اقامه و در ایوان طلا حضرت معصومه(س) آرمید.
یادش گرام و روحش در ملکوت باد…عاش سعیداً و مات سعیدا

code

نسخه مناسب چاپ